طراحی و تبیین مدل اثربخشی مدیریت دانش بر اثربخشی سازمان‌های خدماتی: رویکرد آمیخته

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری گروه مدیریت دولتی گرایش منابع انسانی دانشگاه پیام نور تهران ایران

2 دانشیار گروه مدیریت دولتی دانشگاه پیام نور تهران ایران

3 استادیار گروه مدیریت دولتی دانشگاه پیام نور تهران ایران

چکیده

مقدمه: موفقیت­های مختلف سازمان­ها بر حسب توانایی آنها در ارائه خدمات با مدیریت دانش ارتباط دارد. به همین دلیل  بررسی رابطه مدیریت دانش با اثربخشی سازمانی از اهمیت زیادی برخوردار است. نتایج پژوهش­ها نشان داده است که در کل مدیریت دانش با اثربخشی سازمانی رابطه مثبت معناداری دارد، ولی میزان این رابطه براساس پژوهش­های مختلف متفاوت است. هدف این پژوهش تعیین مؤلفه­های مدیریت دانش و بررسی میزان تأثیر آنها بر اثربخشی سازمانی است.
روش­شناسی: برای این منظور از روش­شناسی آمیخته استفاده شد. در مرحله کیفی ابتدا براساس پیشینه نظری و تجربی، مولفه­های مدیریت دانش مشخص و سپس به کمک 11 ارزیاب خبره با اجرای سه مرحله پانل دلفی، میزان توافق آنها در خصوص مولفه­ها با ضریب کندال (W) مشخص شد. در مرحله کمی، براساس نتایج بخش کیفی یک پرسشنامه مدیریت دانش تهیه و همراه با پرسشنامه اثربخشی سازمانی بین 293 نفر که به روش در دسترس انتخاب شده بودند توزیع و داده­ها جمع­آوری گردید. روایی سازه هر دو پرسشنامه با تحلیل عاملی تأییدی بررسی شد. در هر دو پرسشنامه برازش مدل با داده­ها  قابل قبول بود.
یافته‌ها: آلفای کرانباخ هر یک از پرسشنامه­های مدیریت دانش و اثربخشی سازمانی در حالت کلی به ترتیب 96/0 و 93/0 به دست آمد. جهت تحلیل داده­ها از مدل­یابی معادله ساختاری و تحلیل مسیر استفاده شد. نشانگرهای سازه مدیریت دانش به ترتیب میزان تأثیر این سازه برآنها عبارتند از: بکارگیری دانش، درونی­سازی دانش، بیرونی­سازی دانش، تسهیم دانش، ایجاد دانش و حفظ دانش. نشانگرهای سازه اثربخشی سازمانی به ترتیب میزان تأثیر این سازه بر آنها عبارتند از: عملکرد کارکنان، کارآیی عملیاتی، تصویر ذهنی ارباب رجوع، نوآوری، سودآوری و توسعه خدمات. . نتایج نشان ­داد که مدیریت دانش بر اثربخشی سازمانی تأثیر مثبت دارد، به طوری که 6/7 درصد از واریانس اثربخشی سازمانی توسط مدیریت دانش تبیین می­شود که جزو اندازه اثرهای متوسط محسوب می­شود. در بین مؤلفه­های مدیریت دانش، فقط مؤلفه­های ایجاد، حفظ و بکارگیری دانش بر متغیر اثربخشی سازمانی تأثیر مثبت دارند. براساس نتایج تحلیل مسیر در بین مؤلفه­های مدیریت دانش فقط ایجاد دانش و حفظ دانش بر متغیر اثربخشی سازمانی (یعنی نمره کل اثربخشی سازمانی) تأثیر مثبت دارند (05/0>P)، در حضور این دو متغیر سایر مؤلفه‌ها تأثیر معناداری بر نمره کل اثربخشی ندارد (05/0>P). این دو متغیر با هم در حدود 20 درصد از واریانس اثربخش را تبیین کرده­اند (جدول 10). نتایج تحلیل مسیر در خصوص تأثیر مؤلفه­های مختلف مدیریت دانش بر مؤلفه­های مختلف اثربخشی سازمانی نشان داد که فقط سه مؤلفه توسعه خدمات، سودآوری و نوآوری اثربخشی سازمانی با مؤلفه­های مختلف مدیریت دانش رابطه دارند. در مؤلفه توسعه خدمات فقط ایجاد دانش، حفظ دانش و بکارگیری دانش تأثیر مثبت و معنادار بر آن دارند، به­طوری که در حدود 41 درصد از واریانس مؤلفه توسعه خدمات (متغیر وابسته) توسط مؤلفه­های ایجاد دانش، حفظ دانش و بکارگیری دانش (متغیرهای مستقل) تبیین شده است. در مؤلفه سوآوری فقط تأثیر مؤلفه­های ایجاد دانش و بکارگیری دانش معنادار است به طوری که در حدود 32 درصد از واریانس مؤلفه سودآوری تبیین شده است. در مؤلفه نوآوری فقط تأثیر مؤلفه­های ایجاد دانش و حفظ دانش معنادار است به طوری که در حدود 18 درصد از واریانس مؤلفه نوآوری تبیین شده است. وجود رابطۀ معنادار بین اثربخشی مدیریت دانش و اثربخشی سازمانی در پژوهش­های مختلف مشخص شده است
بحث و نتیجه‌گیری: براین اساس لزوم توجه به مؤلفه­های ایجاد، حفظ و بکارگیری به منظور دستیابی به اثربخشی سازمانی مورد تأکید قرار می­گیرد. برنامه­ریزی بلندمدت برای ارتقاء سطح بیشتر اثربخشی کارکردهای خلق دانش؛ اصلاح و تقویت برنامه­های اثربخشی کارکردهای ذخیره دانش؛ اصلاح و تقویت برنامه­های اثربخشی کارکردهای تسهیم دانش؛ برنامه­ریزی بلندمدت برای ارتقاء سطح بیشتر اثربخشی کارکردهای بکارگیری دانش؛ برنامه­ریزی بلندمدت برای ارتقاء سطح بیشتر اثربخشی کارکردهای درونی­سازی دانش و برنامه­ریزی بلندمدت برای ارتقاء سطح بیشتر اثربخشی کارکردهای بیرونی­سازی دانش مواردی هستند که باید بر آنها تاکید شود.

کلیدواژه‌ها


احمدی، عبادالله؛ سترگ، طاهره (۱۳۸۸) بررسی رابطه بین فرهنگ سازمانی با خلاقیت و اثربخشی سازمانی در مدارس راهنمایی شهرستان مرودشت. فصلنامه رهبری و مدیریت آموزشی، 3(4)33.
احمدی بالادهی، سیدمهدی؛ صادقی، سهیل؛ بابائی کچبی، عزت‌الله (1395). بررسی رابطه بین مدیریت دانش با اثربخشی سازمانی در کارکنان، دومین کنفرانس بین‌المللی یافته‌های نوین علوم و تکنولوژی، قم.
امیدی، علیرضا؛ تندنویس، فریدون؛ مظفری، سیدامیراحمد (1391). ارتباط فرهنگ سازمانی با اثربخشی مدیریت دانش و اثربخشی سازمانی در برخی سازمان‌های ورزشی ایران. پژوهش در مدیریت ورزشی و رفتار حرکتی، 2(4)، 87-103.
انواری رستمی، علی‌اصغر؛ شهائی، بهنام (1388). مدیریت دانش و سازمان یادگیرنده: تحلیلی بر نقش مستندسازی دانش و تجربه. نشریه مدیریت فناوری اطلاعات، 1(2).
پیری، زکیه؛ آصف‌زاده، سعید (1385). چگونه می‌توان مدیریت دانش را به کار گرفت؟ مجله علمی دانشگاه علوم پزشکی قزوین، 10(1).
 خاکی، غلامرضا (1386). روش تحقیق با رویکردی به پایان‌نامه‌نویسی. تهران: انتشارات بازتاب.
ساعدی، مهدی؛ یزدانی، حمیدرضا (1388). ارائه مدل فرایندی برای پیاده‌سازی مدیریت دانش مبتنی بر یادگیری سازمانی در ایران خودرو. نشریه مدیریت فناوری اطلاعات، 1(2).
سرلک، محمدعلی؛ فراتی، حسن (1387). سیستم‌های اطلاعاتی مدیریت پیشرفته. تهران: انتشارات پیام نور.
صادقی، ام‌البنین؛ مهدی‌خانی، رسول؛ ناظم، فتاح؛ ناظم، امیرحسین (1395). بررسی نقش میانجی مدیریت دانش بر رابطه بین هوش سازمانی با اثر بخشی سازمانی در سازمان بنادر و دریانوردی استان تهران. فصلنامه علمی آموزش علوم دریایی، 3(6)، 52-64.‎
صفری، ثنا (1396). تبیین قابلیت‌های مدیریت دانش در ارتباط با اثربخشی سازمانی (مورد مطالعه: سازمان مرکزی دانشگاه پیام نور). مجله مدیریت اطلاعات و دانش‌شناسی، 4(3)، 77-92.
عزیزی، شهریار؛ اسدنژاد، مهدی؛ زارع میرک‌آباد، علی؛ حسینی، سیدسجاد (1389). بررسی و مقایسه ابعاد مدیریت دانش بین سازمان‌های دولتی و خصوصی. نشریه مدیریت فناوری اطلاعات، 2(4).
منصوری بروجنی، ویدا؛ اتقیا، ناهید؛ مختاری دینانی، مریم؛ نظریان مادوانی، عباس (1395). ارتباط بین مدیریت دانش با اثربخشی سازمانی در کارکنان وزارت ورزش و جوانان. پژوهش‌های معاصر در مدیریت ورزشی، 6(11)، 41-50.‎
مؤمنی، منصور؛ فعال قیومی، علی (1386). تحلیل‌های آماری با استفاده از SPSS. تهران: انتشارات کتاب نو.
An, X., Bai, W., Deng, H., Sun, S., Zhong, W., & Dong, Y. (2017). A knowledge management framework for effective integration of national archives resources in China. Journal of Documentation.
Argote, L., & Ingram, P. (2000). Knowledge transfer: A basis for competitive advantage in firms. Organizational Behavior & Human Decision Processes82(1), 150-169.
Beckman, T. (1999). Knowledge management seminar notes, ITESM. Monterry.
Bose, R., & Sugurmaran, V. (2003). Application of Knowledge Management Technology in Customer Relationship Management. Knowledge & Process Management, 10(5), 8.
Cameron, K. S., & Whetten, D. (1996). Organizational effectiveness and quality: The second generation. Reprinted from Higher Education: Handbook of theory and research, vol XI, by -Agathon Press Incorporated, New York, 265-306.
Cegarra-Navarro, J. G., Soto-Acosta, P., & Wensley, A. K. (2016). Structured knowledge processes and firm performance: The role of organizational agility. Journal of Business Research, 69(5), 1544-1549.
Centobelli, P., Cerchione, R., & Esposito, E. (2017). Aligning enterprise knowledge and knowledge management systems to improve efficiency and effectiveness performance: A three-dimensional Fuzzy-based decision support system. Expert Systems with Applications, 91, 107- 126.
Chin, K. S., Lo, K. C., & Leung, J. P. (2010). Development of user-satisfaction-based knowledge management performance measurement system with evidential reasoning approach. Expert Systems with Applications, 37(1), 366-382.
Chiu, C. N., & Chen, H. H. (2016). The study of knowledge management capability and organizational effectiveness in Taiwanese public utility: the mediator role of organizational commitment. SpringerPlus5(1), 1-34.
Collison, C., & Parcell, G. (2004). Learning to Fly: Practical Knowledge Management from Some of the World’s Leading Learning Organization. 2nd ed., Capstone, Brighton.
Davenport, T. H., & Prusak, L. (1998). Working knowledge: How organizations manage what they know. Harvard Business Press.
Davenport, T., & Grover, V. (2001). Knowledge Management. Journal of Management Information Systems, 18(1), 3-4.
Downes, T., & Marchant, T. (2016). The extent and effectiveness of knowledge management in Australian community service organisations. Journal of Knowledge Management, 20(1), 49.
Du Plessis, M. (2007). The Role of Knowledge Management in Innovation. Journal of Knowledge Management, 11(4), 9-20.
Fabrigar, L. R., Wegener, D. T., MacCallum, R. C., & Strahan, E. J. (1999). Evaluating the use of exploratory factor analysis in psychological research. Psychological Methods, 4(3), 272-280.
Gold, A. H., Malhotra, A. & Segars, A. H. (2001). Knowledge Management: An Organizational Capabilities Perspective. Journal of Management Information Systems, 18(1), 185-214.
Haggie, K., & Kingston, J. (2003). Choosing Your Knowledge Management Strategy. Journal of Knowledge Management Practice, 13, 1- 14.
Hameed, S., & Badii, A. (2012). Effectiveness of knowledge management functions in improving the quality of education in higher education institutions. International Journal of Information & Education Technology, 2(4), 319.
Hendriks, P. H. J. (2001). Many Rivers to Cross: from ICT to Knowledge Management Systems. Journal of Information Technology, 16, 57-72.
Hicks, S. (2000). Are you ready for management? Training & Development, 54(9).
Hiscock, J. (2004). Developing knowledge management awareness in public relations students. Public Relations Review, 30(1), 107-115.
Ho, C. F., Hsieh, P. H., & Hung, W. H. (2014). Enablers and processes for effective knowledge management. Industrial Management & Data Systems, 114, 734 – 754.
Korkmaz, S., Goksuluk, D., & Zararsiz, G. (2014). MVN: An R package for assessing multivariate normality. The R Journal, 6(2), 151-162.
Li, X., & Chandra, C. A. (2007). Knowledge integration framework for complex network management. Industrial Management & Data Systems, 107(8), 1089-1109.
Marshall, J. (2007). The gendering of leadership in corporate social responsibility. Journal of Organizational Change Management, 20(2), 165-181.
Olowokudejo, F., Aduloju, S. A., & Oke, S. A. (2011). Corporate social responsibility and organizational effectiveness of insurance companies in Nigeria. The Journal of Risk Finance, 12(3), 156-167.
Pee, L. G., & Kankanhalli, A. (2016). Interactions among factors influencing knowledge management in public-sector organizations: A resource-based view. Government Information Quarterly, 33(1), 188-199.
R Core Team (2019). R: A language and environment for statistical computing. R Foundation for Statistical Computing, Vienna, Austria. URL https://www.R-project.org/.
Rosseel, Y. (2012). Lavaan: An R Package for Structural Equation Modeling. Journal of Statistical Software, 48(2), 1–36. http://www.jstatsoft.org/v48/i02/.
Rowley, J. (2001). Knowledge Management in Pursuit of Learning: The Learning with Knowledge Ycle. J Inf Sci, 27(4), 227–237.
Sánchez, A. A., Marín, G. S., & Morales, A. M. (2015). The mediating effect of strategic human resource practices on knowledge management and firm performance. Revista Europea de Dirección y Economía de la Empresa24(3), 138-148.
Schmidt, R., Lyytinen, K., Keil, M., & Cule, P. (2001). Identifying software project risks: An international Delphi study. Journal of Management Information Systems17(4), 5-36.
Siegel, S., & Castellan, N. J. (1988). Nonparametric Statistics for the Behavioral Sciences, second Edition, NewYork: McGraw-Hill.
Song, S., & Sun, J. (2018). Exploring effective work unit knowledge management (KM): roles of network, task, and KM strategies. Journal of Knowledge Management, 22(1).
Tiwana, A., & Mclean, E. R. (2005). Expertise Integration and Creativity in Information Systems Development. Journal of Management Information Systems, 22, 13-19.
Tiwana, A. (2004). An Empirical Study of the Effect of Knowledge Integration on Software Development Performance. Inf Softw Technol, 46(13), 899-906.
Tseng, S. M. (2008). Knowledge management system performance measure index. Expert Systems with Applications, 34(1), 734-745.
Wen, Y. F. (2009). An effectiveness measurement model for knowledge management. Knowledge-based systems22(5), 363-367.
Wickramasinghe, N. (Ed.). (2007). Knowledge-Based Enterprise: Theories and Fundamentals: Theories and Fundamentals. Igi Global.
Wu, W. W., & Lee, Y. T. (2007). Selecting knowledge management strategies by using the analytic network process. Expert systems with Applications32(3), 841-847.
Zheng, W., Yang, B., & McLean, G. N. (2010). Linking organizational culture, structure, strategy, and organizational effectiveness: Mediating role of knowledge management. Journal of Business research63(7), 763-771.