تأملی بر مبانی انسان شناختی «ارزیابی کیفیت» در آموزش عالی ایران و سنجش سازواری آن با انسان شناسی اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه علوم تربیتی دانشکده علوم انسانی دانشگاه شاهد

2 دانش‌آموخته دکتری فلسفه تعلیم و تربیت دانشگاه تهران

10.22034/emes.2021.244120

چکیده

«ارزیابی کیفیت» یکی از شایع ترین اصلاحات آموزشی در نظام های آموزش عالی کشورهای مختلف جهان است که به خصوص از دهه 1990 و تحت تاثیر نولیبرالیسم در حال توسعه است. هدف این «ارزیابی کیفیت» پاسخگو کردن و شفاف ساختن دانشگاه و در نتیجه ارتقای کیفیت دانشگاه به عنوان نهادی بازارمحور است. در سال های اخیر این اصلاحات بازارمحور در کشورهای مختلف جهان به الگوی غالب بدل شده است و جای پای آن در آموزش عالی ایران نیز قابل مشاهده است. هدف پژوهش حاضر، مطالعه «ارزیابی کیفیت» در آموزش عالی با رویکرد انتقادی و فلسفی است. برای رسیدن به این هدف، از روش‌های «تحلیل مفهومی»، «تحلیل کیفی محتوا» و روش «استنتاجی» بهره گرفته شده است. در وهله اول سعی شده است تا «ارزیابی کیفیت» به عنوان یک مفهوم مورد تحلیل قرار گیرد و مبانی انسان شناختی آن مورد بررسی قرارگیرد. در گام بعدی، «ارزیابی کیفیت» و اصلاحات مرتبط با آن در اسناد پشتیبان آموزش عالی ایران مورد تحلیل قرار گرفته است و در نهایت به سنجش سازواری مبانی انسان شناختی «ارزیابی کیفیت» با انسان شناسی اسلامی پرداخته شده است.
یافته های این پژوهش حاکی از آن است که «ارزیابی کیفیت» به عنوان محور اصلاحات بازارمحور، بر الگوی انسان- شناسی نولیبرالیسم و به خصوص « انسان اقتصادی» تکیه دارد. این الگو، انسان را به عنوان موجودی خودمحور، بیشنه ساز سود و رقابتی می داند. در این منظر، عقلانیت اقتصادی به عنوان الگوی سایر فعالیت های عقلانی انسان است و باید الگوی غالب کلیه فعالیت های انسان باشد. بازاری سازی نتیجه این الگو است که هدف آن مدیریت نهادهایی مثل دانشگاه به شیوه بازارمحور است که از آن به «مدیریت عمومی نوین» تعبیر می شود. بنابراین ارزیابی کیفیت بازارمحور سعی دارد دانشگاه را به شیوه شرکت های تجاری مورد ارزشیابی قرار دهد تا آن را در قبال نیازهای مشتریان پاسخگو و شفاف سازد. بنابراین در این الگو، دانشگاهها برای کسب منابع مالی مجبور به رقابت با دانشگاههای دیگر و سایر موسسات در بازارهای آموزش عالی هستند. بنابراین دانشجویان به عنوان مشتریان دانش و خدمات آموزشی هستند که دانشگاه آنها را از طریق فرایند بازاریابی جذب می‌کند و دانش به عنوان کالا را به آنها عرضه می‌کند. در بازارهای آموزش عالی، عقلانیت اقتصادی و منطق هزینه- سود، کنترل کننده و تنظیم کننده روابط و فرایندها و از جمله ارزیابی کیفیت است.
ارزیابی اسناد پشتیبان آموزش عالی ایران نشان از تاثیر الگوی «مدیریت عمومی نوین» و ارزیابی کیفیت بازارمحور در آن است. در این اسناد، اصلاحات بازارمحور به عنوان یکی از ضروریات مدرن‌سازی دانشگاهها پذیرفته شده است و هر دانشگاهی برای تحول باید آنها را بپذیرد. در این اسناد، تلاش شده است تا اصلاحات بازارمحور با اهداف ایرانی- اسلامی در هم تنیده شود. رقابت دانشگاهها، خصوصی سازی بی رویه، حاکمیت منطق تجاری‌سازی و ارزیابی کیفیت بازارمحور در دانشگاهها، نمونه‌هایی از اصلاحات بازارمحور هستند که در اسناد پشتیبان آموزش عالی ایران مورد توجه قرار گرفته‌اند. البته، اصلاحات بازارمحور در ایران را می‌توان نوعی شبه-نولیبرالیسم دانست که گرچه برخی اصول نولیبرالیسم را حفظ کرده‌اند، ولی در بطن فرهنگی آموزش عالی ایران شکل جدیدی به خود گرفته‌اند و آسیب‌های جدید را ایجاد کرده‌اند. این اصلاحات در پی استقلال اقتصادی دانشگاه از بودجه دولتی و همزمان افزایش کنترل دولت بر دانشگاه از طریق روش‌های نوین ارزیابی کیفیت است. کالایی‌سازی دانش، تلقی دانشجو به عنوان مشتری، ارزیابی کیفیت بر مبنای کمیت و تولیدات عینی، پاسخگویی قهری و الگوی اخلاقی ناشی از آنها معانی فلسفی و فرهنگی مهمی در پی دارند که در دیدگاه اسلامی مورد نقد قرار گرفته است. ارزیابی کیفیت بازارمحور منجر به نوعی «کاربردپذیری» و کمی‌سازی می‌شود و نتیجه آن نوعی اخلاق آکادمیک بر پایه سود- هزینه است. در این دیدگاه، دانش، خدمات و روابط تربیتی بر پایه سودآوری آنها مورد ارزشیابی قرار می‌گیرند. در این دیدگاه، مفهوم سنتی و مذهبی دانش، به عنوان مسیری برای کمال، و همچنین ارزش‌های اخلاقی ناشی از آن به صورت جدی مورد سوال و چالش هستند. در دانشگاه بازارمحور، یک استاد دانشگاه یک عرضه کننده دانش است و ارزش او وابسته به رضایت مشتریان از خدمات آموزشی او است.

کلیدواژه‌ها


باقری، خسرو (1391). تأملی بر روابط فرهنگ، بازار و دانشگاه، مجله علوم تربیتی دانشگاه چمران اهواز، 19(2)، 7- 22.
باقری، خسرو (1382). هویت علم دینی؛ نگاهی معرفت‌شناختی به نسبت دین با علوم انسانی. سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
باقری، خسرو (1390). نگاهی دوباره به تربیت اسلامی. جلد دوم. انتشارات مدرسه.
باقری، خسرو (1396). یک رؤیا دو بستر؛ تنش‌زدایی از دانشگاه و علوم انسانی. پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
زیباکلام، فاطمه؛ محمدی، حمداله (1396). از مکتب تربیتی لیبرالیسم تا نولیبرالیسم؛ نگاهی انتقادی. انتشارات دانشگاه تهران.
دین‌پرست، فائز؛ ساعی، علی (1391). بازسازی روش‌شناختی نظریة انتخاب عمومی. فصلنامه مطالعات میان رشته‌ای در علوم انسانی، 4(2)، 87-109.
شورای عالی انقلاب فرهنگی (1389). سند نقشة جامع علمی کشور. سایت: Http://Sccr.ir
شورای عالی انقلاب فرهنگی (1385). اسناد پشتیبان نقشه جامع علمی کشور (کمیتة آموزش)
فراستخواه، مقصود (1388). دانشگاه و آموزش عالی: منظرهای جهانی ومسئله‌های ایرانی. نشر نی.
فتح‌اللهی، احمد؛ یمنی، محمد؛ صباغیان، زهرا؛ فراستخواه، مقصود؛ قاضی طباطبایی، محمود (1393). تحلیل محتوای برنامه‌های پنج گانه توسعه ایران با توجه به مقوله‌های حکمرانی آموزش عالی. فصلنامه انجمن آموزش عالی، 6(4)، 47- 83.
فوکو، میشل (1394). تولد زیست سیاست: درس گفتارهای کلژو دو فرانس، 1978-1979؛ ترجمة رضا نجف‌زاده. نشر نی.
کومبز، جرالد و لو، روی بی. دنیلز (1388). پژوهش فلسفی: تحلیل مفهومی. (ترجمة دکتر خسرو باقری). در: شورت، ادموند سی (ویراستار.). روش شناسی مطالعات برنامه درسی؛ ترجمه محمود مهرمحمدی و دیگران. انتشارات سمت.
محمدی، حمداله (1397). بررسی چالش‌های اساسی تجاری‌سازی در نظام آموزش عالی ایران بر اساس نقد مبانی انسان‌شناختی مکتب تربیتی نولیبرالیسم و ارائه مفهوم بدیل. رساله مقطع دکتری. دانشکده روان‌شناسی و علوم تربیتی دانشگاه تهران.
محمدی، حمداله؛ زیباکلام، فاطمه (1393). نولیبرالیسم و تجاری‌سازی تربیت؛ چالشی فراروی تربیت اخلاقی. پژوهشنامه مبانی تعلیم و تربیت، 4(2)، 95-116.
محمدی، حمداله؛ باقری، خسرو؛ تلخابی، محمود؛ میرزامحمدی، محمدحسن (1397). تعلیم و تربیت و کارآفرین رقابتی؛ تاملی بر تحول مفهوم انسان اقتصادی از مکتب تربیتی لیبرالیسم کلاسیک تا نولیبرالیسم. پژوهشنامه مبانی تعلیم و تربیت. 2(8): 123-142
معاونت پژوهش، تدوین و تنقیح قوانین و مقررات ریاست جمهوری (1383). قانون برنامة چهارم توسعه. تهران: انتشارات معاونت پژوهش، تدوین و تنقیح قوانین و مقررات ریاست جمهوری.
مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی (1389). قانون برنامه پنجم توسعه. http://rc.majlis.ir/fa/law/show/790196
سازمان برنامه و بودجة کشور (1396). قانون برنامه ششم توسعه. پایگاه اطلاع‌رسانی برنامة ششم توسعه.
سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی (1398). گفتارهایی درباره برنامه درسی فطرت‌گرا بر اساس برنامه درسی ملی. انتشارات مدرسه.
مرکز مطالعات مجلس شورای اسلامی (1389). برنامة پنجم توسعه جمهوری اسلامی ایران. آدرس سایت:
http://rc.majlis.ir/fa/law/show/790196
وزارت علوم، تحقیقات و فناوری (1390). آیین‌نامة نظام نظارت، ارزیابی و تضمین کیفیت علوم، تحقیقات و فناوری، سایت: https://nezarat.msrt.ir/fa/regulation/833
وزارت علوم، تحقیقات و فناوری (1396) نگاهی به یک دهه تجربه نظام نوین ارزشیابی کیفیت در آموزش عالی. سازمان سنجش آموزش کشور، مرکز تحقیقات، ارزشیابی، اعتبارسنجی و تضمین کیفیت آموزش عالی.
Ambrosio, J. (2013). Changing the Subject: Neoliberalism and Accountability in Public Education, Educational Studies. A Journal of the American Educational Studies Association, 49(4), 316-333
Amit, V. (2000). The university as Panopticon: moral claims and attacks on academic freedom. In: Strathern, M. (Ed.). Audit Culture: Anthropological Studies in Accountability, Ethics and the Academy, New York: Routledge Taylor and Francis Group.
Ball, S. J. (2003). The Teacher's Soul and the Terrors of Performativity. The Journal of Education Policy, 18(2), 215-228.
Barnett, R. (2011). The marketised university: defending the indefensible, in: Mike Molesworth, Richard Scullion and Elizabeth Nixon (Eds.). The Marketisation of Higher Education and the Student as Consumer. Routledge Taylor and Francis Group
Becker, G. (1993). Nobel Lecture: the Economic Way of Looking to Behavior. The Journal of Political Economy, 101(3), 385- 409
Buchanan, J. (1984). Politic without Romance: a Sketch of Positive Public Choice and its Normative Implications. In: Buchanan, James and Tollison, Robert(Ed). The Theory of Public Choice. The University of Michigan Press.
Buchanan, J., & Geoffrey, B. (1984). The Normative Purpose of Economic Science: Rediscovery of an Eighteenth Century Method. In: Buchanan, J. and Tollison, R. (Eds). The Theory of Public Choice. The University of Michigan Press.
Friedman, M. (2002). Capitalism and Freedom. Fortieth Anniversary Edition. Chicago: The University of Chicago Press.
Furedi, F. (2011). Introduction to the Marketisation of higher education and the student as consumer. In: Mike Molesworth, Richard Scullion and Elizabeth Nixon (Eds). The Marketisation of Higher Education and the Student as Consumer. Routledge Taylor and Francis Group
Giroux, H. (2005). Border Crossing: Cultural Workers and the Politics of Education. Second Edition. Routledge.
Hayek, F.A (1944). The Road to Serfdom. Routledge Classic.
Hayek, F.A (1988). The Fatal Conceit: the Error of Socialism. Routledge
Hayek, F. A. (2010). Studies on Abuse and Decline of the Reason, Edited by Bruce Caldwell. University of Chicago Press.
Hyland, T. (2011) Mindfulness, therapy and vocational values: exploring the moral and aesthetic dimensions of vocational education and training. Journal of Vocational Education & Training, 63(2), 129 -141
Mirzamohammadi, M. H. & Mohammadi, H. (2017). Neoliberalism and Higher Education in Iran; A Critical Perspective. Problem of Education in 21th Century, 75(5), 467- 482
Mohammadi, H. & Mirzamohammadi, M. H. (2020). New Public Management in the Iranian Higher Education; a Moral Analysis. Ethics and Education. https://doi.org/10.1080/17449642.2019.1700453
Olssen, M. & Peters, M. (2005). Neoliberalism, higher education and the knowledge economy: from the free market to knowledge capitalism. Journal of Education Policy, 20(3), 313-345.
Oksala, J. (2013). Neoliberalism and Biopolitical Governmentality. In: Nilsson, J. and Wallenstein, S. (Eds). Foucault, Biopolitics and Governmentality. Sodertorn Philosophical Studies: 7-35
Patton, M. Q. (2008). Utilization-Focused Evaluation, SAGE
Read, J. (2009). A Genealogy of Homo-Economicus: Neoliberalism and the Production of Subjectivity. Foucault Studies, 6, 25-36
Shore, C. & Wright, S. (2000). Coercive Accountability: The rise of Audit Culture in Higher Education. In: Strathern, M. (Ed). Audit Culture: Anthropological Studies in Accountability, Ethics and the Academy. New York: Routledge Taylor and Francis Group.
Webb, T. (2011). The evolution of accountability, Journal of Education Policy, 26(6), 735-756.